De bijna verdwenen leerdienst
=============================
De tweede dienst op zondag heeft lange tijd gefunctioneerd als
leerdienst. Centraal in deze dienst stond de Heidelbergse Catechismus,
in meer dan één opzicht het leerboek van de kerk. Aan het begin van de
21e eeuw is de samenhang van drie vertrouwde zekerheden van tweede
dienst, leerdienst en Heidelbergse Catechismus, echter niet meer zo
vanzelfsprekend in de meeste protestantse kerken.
Ten eerste is in veel kerken de tweede dienst afgeschaft of is aan
erosie onderhevig.[^1] Ook al functioneert de tweede dienst op sommige
plaatsen nog wel, het blijft een dienst die altijd is geproblematiseerd
vanwege een lagere opkomst. Dat veel predikanten - net als kerkgangers -
de ochtenddienst als 'hoofddienst' ervaren, zorgt er ook voor dat
predikanten 's avonds minder in de eigen gemeente voorgaan waardoor een
doorgaande lijn in de prediking moeilijker is om vol te houden.
Met de tweede dienst en de eigen invulling daarvan (de prediking van de
Heidelbergse Catechismus), is ook een bepaald type kerkdienst verdwenen:
de leerdienst.[^2] De 'themadienst' is in de plaats van de leerdienst
gekomen. Niet alleen omdat 'leer' (dogma) het wellicht wat minder goed
doet, maar vooral ook omdat de themadienst zich leent voor het agenderen
van actuele en contextuele onderwerpen die in de preek vanuit de bijbel
worden belicht.[^3]
Preken en 'leren'
=================
In veel kerken wordt gezocht naar manieren om met deze veranderingen om
te gaan. Vaak ook vanuit de gedachte dat de 'leerdienst' een waardevol
eigen karakter heeft. Het is een type dienst waarin de christelijke
gemeente op een doordachte en doelgerichte manier zichzelf het geloof
van de kerk eigen maakt; 'leren' en 'onderwijs' kunnen met Richard
Foster gezien worden een geestelijke discipline.[^4] Losse thema's
kunnen een doorgaande, samenhangende, introductie in de christelijke
'leer' niet vervangen.
Naast 'verkondiging' is 'onderwijs' vanouds één van de grondvormen van
de christelijke prediking, afgeleid vanuit het Griekse 'didaché'. Grady
Davis vat dit als volgt samen: \"de prediker onderwijst de Christelijke
traditie, 'wat je van mij hebt ontvangen' en 'wat ik heb ontvangen'
(Paulus), 'het woord van God', 'de weg van God', 'de weg van Christus',
'de dingen van de Heer', 'de dingen die Jezus aangaan', 'de waarheid die
in Christus Jezus is'.\"[^5] Davis neemt de brieven van Paulus als een
voorbeeld van deze vorm van prediking. In de eerste helft van de brieven
legt Paulus nog een keer de inhoud van het christelijk geloof uit. Ook
voor de gemeente die tot geloof is gekomen en gedoopt is, is de uitleg
van het geloof kennelijk van blijvende betekenis. De morele en pastorale
aspecten zijn uit de tweede helft van de nieuwtestamentische brieven
zijn onderdeel van het onderwijs in het christelijk geloof.[^6] De
protestantse Reformatie heeft oog gehad voor het onderwijzende karakter
van de prediking. Gerrit Immink schrijft hierover: 'De prediking heeft
een opvoedend karakter: zij moet de zwakken in het geloof sterken, de
gelovigen oefenen in gehoorzaamheid en de gemeente stichten en
heiligen.'[^7]
De prediking vanuit de (een) catechismus geeft structuur aan de
overdracht van het christelijk geloof in de prediking.[^8] Bekend is de
indeling in geloof, gebod en gebed uit de Heidelbergse catechismus: een
catechismus bespreekt de grondvormen van het christelijk belijden, zoals
verwoord in de Apostolische geloofsbelijdenis; presenteert een visie op
het goede leven, bijvoorbeeld vanuit de 10 geboden; en geeft
aanwijzingen voor het onderhouden van het contact met God aan de hand
van de uitleg van het Onze Vader. Overigens is de Heidelbergse
catechismus hierin niet uniek. Voor de meeste (protestantse)
catechismussen geldt dat zij vier keren van het christelijk geloof
bespreken: de apostolische geloofsbelijdenis (de geloofsinhoud); het
Onzevader (de omgang met God in het gebed); de Tien Geboden (de moraal);
en de instelling van de sacramenten (de rituele kant van het christelijk
geloof).
Ook de *Gewone Catechismus* (KokBoekencentrum 2019) is opgebouwd aan de
hand van deze vier kernen. Aan het begin en eind staan doop (GC 6-12) en
avondmaal (GC 94-100). Als uitwerking van het onderdeel 'Vertrouwen op
God de Vader', volgt de uitleg van het Onze Vader, het gebed dat
Christus ons leerde (GC 31-46). Als uitwerking van het onderdeel 'Volgen
van Jezus', volgt de uitleg van de Tien Geboden, want het volgen van
Jezus maakt ons gelukkig (GC 63-77). De drie hoofddelen van de *Gewone
Catechismus*, 'Vertrouwen', 'Volgen' en 'Verwachten' worden elk ingeleid
door een gedeelte uit de Apostolische geloofsbelijdenis: God de Vader
vertrouwen (GC 18-30); Jezus Christus volgen (GC 47-50); en door de
kracht van de Heilige Geest de nieuwe wereld verwachten (GC 78-93).
Daarmee presenteert de *Gewone Catechismus* een klassiek curriculum voor
onderwijs in het christelijk geloof.
Nieuwe vormen van leer-diensten: Martinikerk Groningen
======================================================
In de wijkgemeente Martinikerk (Groningen)[^9] hebben we de de afgelopen
3 seizoenen de leerdienst opnieuw ingericht. De wijkgemeente staat in de
gereformeerde traditie, maar wil dat - in de studentenstad die Groningen
is - op een eigentijdse manier doen.
In de periode september tot en met juni wordt elke derde zondag van de
maand gepreekt vanuit één of twee vragen en antwoorden uit de *Gewone
Catechismus*. Jaarlijks wordt er dus in 10 avonddiensten een leerdienst
gehouden. Geen wekelijkse catechismusdienst dus, maar wel een
terugkerende structuur: elke derde zondag van de maand. Ook de keuze
voor de *Gewone Catechismus* (vanaf nu: GC) vraagt om een eigen
benadering van de leerdienst.
De Martinikerk heeft gekozen voor een doordachte 'profilering' van de
avonddiensten. Elke avonddienst heeft een eigen karakter. De eerste
zondag van de maand is de avonddienst Engelstalig. Hiermee wordt meer
ruimte geboden aan de internationale inwoners van de stad Groningen. Er
is vertaling in het Nederlands beschikbaar voor wie het Engels niet
machtig is. De tweede zondag van de maand heeft het karakter van een
Choral Evensong, met als verschil dat er in deze dienst - in
tegenstelling tot een reguliere Evensong - ook wordt gepreekt.[^10] Het
leesrooster kent een vaste orde: elke maand staat één van de Psalmen op
het rooster. De vierde zondag van de maand wordt aansluiting gezocht bij
het programma voor vorming en toerusting en de agenda van de
kerkdiensten worden bepaald door en afgestemd op het programma van de
bijbel- en gesprekskringen in de wijkgemeente. De leerdienst heeft als
derde zondag een eigen plaats in deze profilering. Dat geeft niet alleen
duidelijkheid - er wordt aandacht aan gegeven in de bekendmaking van de
diensten - maar elk type dienst is gericht op een bepaald publiek met
een eigen interesse en belang. Voor de leerdienst wordt aangesloten bij
de kerkganger die verdieping zoekt in de inhoud van het christelijk
geloof.
De Gewone Catechismus als 'leerboek'
====================================
Een maandelijkse leerdienst vraagt om een goede planning. Zoals de
voorbereiding van elke kerkdienst begint met de keuze van de
'preektekst', zo geldt ook voor de leerdienst de vraag: wat staat er op
de 'agenda'?
De GC staat op de agenda voor de leerdiensten in de wijkgemeente
Martinikerk; eerst de concept-tekst, nu de tekst zoals in mei 2019
uitgegeven door KokBoekencentrum. De keuze voor deze nieuwe tekst past
bij de intentie waarmee de GC geschreven is: elke generatie moet zelf de
inhoud van het christelijk geloof leren verwoorden.
Onderwijs is het doorgeven van inzichten aan een volgende generatie,
maar bij onderwijs hoort ook toe-eigening; als traditie 'doorgeven'
betekent, dan gaat het niet om een pakket waarheden, maar om doorleeft,
authentiek toe-geeigend geloof. Nieuwe geloofsteksten helpen daarbij.
Daar komt bij dat in een post-christelijke cultuur de oude teksten een
werkingsgeschiedenis hebben die ze enerzijds krachtig maakt - dat is de
reden waarom het gezaghebbende tekten zijn geworden; maar het betekent
ook dat in de uitleg van oude teksten, zoals bijvoorbeeld de
Heidelbergse Catechismus, er nogal apologetiek nodig is: het opruimen
van verkeerde indrukken en het toelichten van de inhoud, voordat het
mogelijk is om tot nieuwe toe-eigening te komen.
Voor de inrichting van de leerdienst vanuit de GC hebben we dus te maken
met een jaarplanning en een planning per dienst. Met gemiddeld 2 vragen
en antwoorden per kerkdienst en 10 leerdiensten per jaar, duurt een hele
cyclus van 100 vragen en antwoorden 5-6 jaar. De opbouw van de GC helpt
bij het opstellen van een samenhangend jaarprogramma volgens de volgende
lijnen:
| | Jaarthema | GC |
|---------|----------------|----------|
|jaar 1| Tot geluk gedoopt | 1-14|
|jaar 2| God Drie-enig en de schepping | 15-30 |
|jaar 3| Bidden | GC 31-46 |
|jaar 4| Volgen van Jezus I - Wie is Jezus? | 47-63 |
|jaar 5| Volgen van Jezus II - Geluk in de geboden | 64-77 |
|jaar 6| Verwachten van de nieuwe wereld | 78-100 |
De cyclus in jaren vraagt ook om een doordenking van de serie van 10
kerkdiensten. Als illustratie volgt een uitwerking van de thematiek uit
jaar 4: Wie is Jezus.
De GC neemt veel ruimte om de belijdenis dat Jezus Messias en Heer is,
uit te leggen. GC 50 is hierin de kern; de middelste vraag en in de
vraagstelling wordt teruggegrepen op het thema 'geluk', waar de
catechismus mee begint. In het antwoord wordt de vraag wie Jezus is,
uitgewerkt vanuit drie beelden uit het evangelie van Johannes. Aan de
hand van de bekende woorden van Jezus in Johannes 14: Ik ben de Weg, de
Waarheid, en het Leven, wordt een oud motief uit de Reformatie - dat we
ook terugvinden in de Heidelbergse Catechismus - hernomen: als priester
is Jezus de Weg tot God, als de waarheid van God is Hij profeet, en door
het Leven te zijn toont Jezus' Gods koningschap.
In de GC komen op deze manier een aantal theologische lijnen samen: in
het gedeelte over Jezus als priester (de Weg) ligt de nadruk op de
verzoening en het offer dat Jezus heeft gebracht; als het over waarheid
en profeet-zijn gaat, komt Jezus als openbaring van God naar voren die
de leugen ontmaskert en de laatste waarheid over God bekendmaakt. Het
(laatste) oordeel staat ook in dit licht. Bij het beeld van Jezus als
'het Leven' wordt aangesloten bij het koningschap van Christus. In dit
deel worden opstanding en hemelvaart van Jezus genoemd.
Het thema 'Wie is Jezus' wordt uitgewerkt in GC 47-63. De jaarserie in
de Martinikerk over Jezus als de weg, de waarheid en het leven krijgt 10
deelthema's:
|dienst|thema|GC|
|----|---|---|
|1| De afkomst van Jezus | 47-48 |
|2| Jezus, Messias | 49 |
|3| Hoe Jezus Christus ons gelukkig maakt | 50 |
|4| Jezus, de weg tot God | 51-52 |
|5| Offer | 53-54 |
|6| Jezus Christus, Gods waarheid in persoon | 55-56 |
|7| Ontmaskering | 57-58 |
|8| Jezus Christus, de Levende koning | 59-60 |
|9| Verzet en overgave | 61-62 |
|10| Jezus volgen | 63 |
Deze opbouw kenmerkt zich door de een introductie (dienst 1-3), een
inhoudelijke uitwerking van de drie beelden weg, waarheid en leven, elk
in twee diensten (dienst 4-9), en een afronding waarmee alvast de brug
naar het volgende seizoen wordt geslagen, over het volgen van Jezus en
de rol van de geboden (dienst 10). De inhoudleijke lijn laat enerzijds
zien hoe de uitleg van het christelijk geloof wordt gestuurd door de
thematiek van het geluk (GC 50) en de hedendaagse nadruk op
discipelschap en navolging. Aan de andere kant blijkt ook dat in de
leerdienst ook een eigen agenda wordt gevolgd. Het gaat niet alleen om
onze vragen en om wat wij nodig hebben om zinvol te leven, er is ook
iets 'voorgegeven'. De uitleg en verkondiging wie Jezus is, wordt niet
eenzijdig bepaald door de context. Dit raakt aan waar het in het
christelijk geloof gaat om Openbaring: er komt van Godswege iets op ons
af. Ongeveer wat Paulus schrijft: 'wat geen oog heeft gezien en geen oor
gehoord' (XXX). Rechtdoen aan Jezus, betekent ook dat de beelden uit het
Nieuwe Testament over Jezus Christus - tegen hun Oudtestamentische
achtergrond - een eigen boodschap (theologisch gezegd: kerugma) hebben.
Het tweede deel van deze bijdrage werkt één voorbeeld wat meer in detail
uit. In vraag 51 en 52 gaat het over 'Jezus, de weg tot God'. Hoe ziet
een leerdienst vanuit GC 51-52 eruit?
Een voorbeeld van preekvoorbereiding. Jezus, de weg tot God (GC 51-52)
======================================================================
We oriënteren ons eerst op de vragen en antwoorden: '*Waarom noemt Jezus
zichzelf 'de weg'?* Omdat Hij ons bij God brengt, ons met God verzoent
en ons van mensen die met de rug naar God toe staan tot toegewijde
kinderen van de Vader maakt' (GC 51) en de vervolgvraag: '*Hoe brengt
Jezus ons bij God?* Door als priester zijn leven vrijwillig te geven als
offer voor onze zonde en ons tekort, door in onze beproevingen, twijfels
en lijden voor ons te bidden, en door ons te zegenen in ons dagelijks
leven' (GC 52).
Verkennen van de vragen en antwoorden
-------------------------------------
Zoals elke preekvoorbereiding, beginnen we ook hier met paar eerste,
verkennende overwegingen. GC 51 en GC 52 verdiepen het beeld uit
Johannes 14, Jezus is de weg. Eerst vragen we naar de onderliggende
redenen. Het antwoord noemt er drie, alle drie vanuit wat Jezus dóet:
Hij brengt ons bij God, Hij verzoent ons met God en maakt ons tot
toegewijde kinderen van God. *Via* Christus komen we tot God. Het woord
'via', drukt het precies uit: langs Hem vinden we de weg terug naar God.
Hij overbrugt ook de afstand die er tussen God en ons is. Daar hoort in
het christelijk geloof het woord 'verzoening' bij, het herstel van de
eenheid tussen God en mens. Het derde element grijpt terug op een
gedachte die al eerder aan de orde kwamen: Jezus komt bij de Vader
vandaan. En zijn afdalen heeft een beweging terug, door Hem, via Hem,
worden wij kinderen van de Vader.
De focus op wat Jezus dóet, wordt zichtbaar in de werkwoorden. Christus
is subject. En daarmee zijn we ook terug bij waar de GC mee begint:
'Mijn geluk is dat Jezus Christus mij gevonden heeft. Hij offerde
zichzelf op om mij thuis te brengen in de liefde van God.' (GC 1) Geluk
is een weg, niet zomaar een gevoel of een bestemming die je al dan niet
bereikt in dit leven. Maar deze weg is geen maakbare route die we zelf
kiezen, maar loopt via Christus. De beweging komt niet bij ons vandaan,
maar is een beweging vanuit Christus.
In GC 52 wordt één van de 3 elementen uit antwoord 51 uitgewerkt. Als
Jezus ons bij God brengt, *hoe* doet Hij dat dan? Hier komen opnieuw
drie werkwoorden bij elkaar. Samengevat in het beeld van de priester. De
priester offert - en zo brengt Jezus het offer van zijn leven; de
priester bidt; en de priester zegent. De taal is in dit antwoord wat
theologischer. Bijbelse beelden vullen elkaar aan. Het is typisch een
antwoord voor wie doorvraagt. Het beeld van de 'weg' die ons ergens
brengt, is alledaags. We kunnen ons daar wel iets bij voorstellen. Maar
wie doorvraagt, hoe Jezus ons dan bij God brengt, die krijgt een
antwoord waarin andere bijbelse beelden mee gaan doen. De priester, die
offert, bidt, en zegent. In de volgende vragen wordt nog doorgevraagt op
dat offer (GC 53) en het geven van zijn leven (GC 54). Hier komt de
kruisdood ter sprake, als een uitwerking van de Apostolische
geloofsbelijdenis: geleden, gekruisigd en gestorven. Dat blijft liggen
voor een volgende dienst.
De eerste verkenning laat twee kanten zien. Aan de ene kant is er het
alledaagse beeld van de weg, waar we ons van alles bij voorstellen.
Zonder wegen en infrastructuur blijven we nergens. En als het geluk niet
in onze handen ligt en ons ook niet zomaar ten deel valt, maar een
beweging is, terug naar God - dan is het zinnig om te vragen naar hoe
dat met de route naar God zit. Aan de andere kant kunnen we dat ook niet
zonder enige Bijbelse achtergrond begrijpen. Daarom vragen we toch maar
door.
Bijbelse en theologische verdieping
-----------------------------------
Als de lijn in de diensten wordt aangegeven door een catechismus als
leerboek, wat betekent dat voor de plaats en rol van de Bijbel als
Heilige Schrift? Anders dan bij gewone preekvoobereiding starten we niet
bij een Bijbelgedeelte. Dat komt pas in tweede instantie, als we
helderheid krijgen welke inzicht uit het christelijk geloof onze
aandacht vraagt. Maar dan maken we ook de beweging naar de Bijbel. In de
prediking klinkt de Schrift met het oog op onze eigen tijd. In een
leerdienst gaat de beweging de andere kant op, zo lijkt het. Vanuit de
inhoud van het Christelijk geloof terug naar de Schrift. Ook die
beweging is een hermeneutische.
Aan de ene kant is een catechismus zelf een soort hermeneutiek: het is
een manier van bijbellezen. Ook de GC presenteert een toegang tot de
bijbel. Aan de andere kant is de beweging terug naar de Schrift ook een
vorm van hermeneutiek. We kiezen geen 'bewijsteksten' bij
catechismus-antwoorden. Tegelijk zal het er om gaan dat helder wordt hoe
de verhalen, liederen, gelijkenissen, brieven, profeten en evangelisten
getuigen van dezelfde werkelijkheid die in een compact catechismus
antwoord wordt verwoord.
Voor de kerkdienst zal gekozen moeten worden voor één of meer
Schriftlezingen. De catechismustekst biedt geen directe verwijzingen
naar de bijbel, dus met de keuze van het bijbelgedeelte wordt een eerste
hermeneutische stap gezet: welke bijbelstheologische lijnen zijn nodig
om de inhoud van het geloof dat in GC 51-52 wordt uitgedrukt te
verankeren in de Schrift.
Jezus als 'de Weg' (GC 51) ligt ook onder de gedachte in het bijbelboek
Handelingen dat de volgelingen van Jezus 'mensen van de weg' genoemd
worden. In het antwoord wordt ook de beweging bij God vandaan benoemd,
zoals dat bijv. in Genesis 4 wordt gezegd over Kaïn 'dat hij bij de HEER
vandaan ging' (Gen. 4:16) Dat Jezus door zijn dood de breuk tussen God
en ons heelt, komt in de brieven van Paulus - met name in Romeinen -
veelvuldig voor.
In GC 52 wordt het beeld van de priester geïntroduceerd. Dat vraagt om
een verbinding met het Oude Testament, een verbinding die het Nieuwe
Testament in het bijbelboek Hebreeën uitlegt . Een centrale tekst in het
evangelie is het moment waarop Jezus op het kruis zichzelf één weet met
de mensen en daarin de verbinding met God de Vader verliest. De
verlatenheid aan het kruis en de roep van de verlating, wordt door
theologe Eleonore Stump in haar boek *Atonement* (2018) gezien als het
moment waarop verzoening tussen God en mens plaatsvindt. Op dat moment
biedt Christus aan de mensen aan wat nodig is om hen met God te
verzoenen: de inwoning van God en de vereniging met God. Het is tegelijk
het moment is de zondeloze Christus voor ons tot zonde gemaakt, zodat
wij in een leven in genade hersteld zouden kunnen worden. In de GC wordt
dit verder niet uitgewerkt op de Anselmiaanse manier, zoals de
Heidelbergse Catechismus dat doet. Maar dezelfde leidende gedachte in
het christelijk geloof dat de dood van Jezus herstel brengt voor de
breuk tussen God en men, wordt hiermee verwoord.
Een volgend hermeneutisch moment ligt in de selectie van bijbelgedeelten
voor de liturgie. Het aantal verbindingen tussen de catechismustekst en
de bijbelse bronnen is groot en daarom moet er gekozen worden. In de
leerdienst kan het een goede gewoonte zijn om te kiezen voor
bijbelgedeelten die tot een soort theologische canon horen. Door
leesroosters of vormen van doorgaande lezing kan in de ochtenddienst de
hele Schrift tot spreken komen. In de leerdienst kan gekozen worden voor
specifieke, kernachtige gedeelten die tot de gemeente moet kennen om de
kernen van het geloof te laten landen in de Schrift. Twee
bijbelgedeelten lijken hier te helpen: Romeinen 5:1-11 en Hebreeën
4:14-5:10. Beide gedeelten verklaren het beeld van Jezus als priester,
spreken over een weg die tot God wordt vrijgemaakt, en helpen om dit
niet alleen met Jezus' dood maar ook met zijn leven te verbinden. Een
gedachte die in de nieuwere theologie wat sterker naar voren komt.
Preken vanuit een catechismus, roept niet alleen om een heldere
verbinding met de bijbel; ook de christelijke traditie als geheel klinkt
mee. Een catechetische tekst biedt een compacte, eigentijdse
verwoording. Tegelijk wil deze tekst zich verbinden met wat de eeuwen
door is verwoord. De leerdienst leent zich uitstekend om de hoorders te
verbinden met teksten uit de traditie.
Om die reden drukken we in elke leerdienst een aantal teksten af die
gekozen worden uit de breedte van de christelijke traditie, vaak ook een
belijdende tekst.
Voor deze dienst kies ik een viertal teksten: C.S. Lewis, J.H. Gunning
Jr., de Heidelbergse Catechismus, en Johannes Calvijn. Het gaat om de
volgende teksten:
1. *We krijgen te horen dat Christus voor ons ter dood werd gebracht,
dat zijn dood onze zonden heeft uitgewist; en dat Hij juist door te
sterven de dood heeft ontkracht. Dat is het christendom. Dat dien je
te geloven. Iedere theorie die we bedenken over hoe de dood van
Christus dit allemaal heeft uitgewerkt is naar mijn mening van
ondergeschikt belang.* (C.S. Lewis, Onversneden Christendom, p. 78)
2. *De mens staat in Christus weer rein voor God. Dat is geschied door
Zijn ganse leven, één samenhangend offer van de volmaakte
gehoorzaamheid aan God.* (J.H. Gunning, Jr., Het kruis des
Verlossers (1861), 2008, p. 40)
3. *Waarom wordt Hij Christus, dat is Gezalfde, genoemd? Omdat Hij door
God de Vader aangesteld en met de Heilige Geest gezalfd is tot ...
onze enige Hogepriester, die ons met het enige offer van zijn
lichaam verlost heeft en met zijn voorbede steeds voor ons pleit bij
de Vader ...* (Heidelbergse Catechismus, vraag en antwoord 31)
4. *Wij moeten bij de dood van Christus beginnen om te kunnen ervaren
welke uitwerking en welk nut Zijn priesterschap voor ons heeft. Hier
blijkt ook dat Hij een eeuwige voorbidder is; op Zijn voorspraak
verwerven wij Gods gunst. Daaruit vloeit ook de rust voort voor het
godvrezend gemoed, doordat het zich verlaat op Gods vaderlijke
lankmoedigheid.* (Calvijn, Institutie, II.15.6)
Uiteraard is er een heel andere keuze te maken. Waar het om gaat is dat
het onderwijs van de kerk niet losstaat van de brede christelijke
traditie en dat we niet onze particuliere theologische posities
weergeven in de prediking. Een nieuwe tekst, zoals de GC, maakt deel uit
van het weefsel van tekten die in het christendom een rol van betekenis.
Bovendien spreekt het niet vanzelf dat kerkleden kennis nemen van deze
teksten als er in de kerk niet af en toe aandacht voor wordt gevraagd.
Het gaat dus niet alleen om een theologische verdieping in de
preekvoorbereiding waarin de gedachten van de prediker zich vormen in
gesprek met diverse theologische tradities. Het doet ertoe om het
theologische verleden niet te vergeten. Niet vanwege romantische
redenen, maar vanwege de dubbele ervaring die er in doorklinkt: wij zijn
bezig met vragen waar het christendom de eeuwen door mee heeft
geworsteld; en: wij staan niet alleen in de doordenking en verwoording
van het geloof, maar hebben een rijke traditie van denkers en schrijvers
die ons helpen de goede woorden en gedachten te vinden waarmee we in
onze tijd het christelijk geloof kunnen verwoorden en kunnen doordenken.
Verwoording in de preek
-----------------------
Een schets voor de preek vanuit GC51-52 zou er zo uit kunnen zien:
\n1. De inleiding verbindt de preek over priesterschap aan de jaarserie
over de vraag 'wie is Jezus' en roept de vraag op of er in het
christelijk geloof niet te instrumenteel over Jezus wordt gesproken:
geloven wij in Jezus met het oog op ons?
2. De eerste stap in het antwoord op deze vraag is de vergelijking met
onszelf. In de prestatie-maatschappij gaat het over wat we dóen. De
waarde van mens hangt af van prestatie. Instrumenteel spreken over
de mens doet afbreuk van de waardigheid van mensen. Zou dat bij het
spreken over Christus anders zijn?
3. De tweede stap in het antwoord is een klein uitstapje naar een
middeleeuws dispuut over de menswording: zou Jezus mens geworden
zijn als er geen zonde was? De vraag brengt het spreken over
Christus terug bij de kern: God geeft in Christus zijn liefde, zo
laat Hij zien wie Hij is - meer dan alleen om ons te redden.
4. GC 51 legt uit waarom Jezus zichzelf de weg noemt. Hij brengt ons
terug bij God, verzoent ons met God en maakt ons tot toegewijde
kinderen van de Vader. Met andere woorden: de toegang tot God draait
om wie Jezus is en wat Hij doet (terugbrengen, verzoenen, toewijding
bewerken). Hier komt het motief van het offer (al genoemd in GC1)
terug in de catechismus. Voorda GC53 dit motief verder uitwerkt,
staat GC52 eerst stil bij een ander beeld, het beeld van de
priester.
5. Jezus als priester staat centraal in het bijbelboek Hebreeën.
Tegelijk moet uitgelegd worden wat een priester is: priesters openen
de toegang tot het heilige, zij bemiddelen tussen de Eeuwige en het
sterfelijke.
6. Moet er hier een theorie over de verzoening gegeven worden? Nee, met
een verwijzing de tekst van Lewis is een theorie secundair.
Verzoening blijft een geheim. Precies dat hoort bij de priester. De
profeet schept helderheid, het werk van de priester blijft
mysterieus. Daarom zullen we ons vooral dienen te verwonderen over
de kern van het christendom: dat de dood van Jezus verzoening
brengt. Jezus Christus, de priester in het Christelijk geloof,
bewerkt niet zomaar een geheimzinnig ritueel, hij bewerkt een nieuwe
relatie met God.
7. Anders dan de profeet: de priester kritiseert en oordeelt niet. Hij
bemiddelt. Vanuit GC52 is verzoening meer dan de deur openen.
Christus is de relatie tussen God en ons. Hier gaat het om de
voorbede van de hogepriester en de zegen van de priester. Jezus bidt
en beweegt tussen ons en God. Hij zegent, de beweging van Gods
kracht naar ons.
Jezus Christus, de weg, brengt ons tot God (GC 51). Hij verzoent, bidt
en zegent (GC 52).
Verwijzingen
============
Davis, H. Grady. 1958. *Design for Preaching*. Philadelphia: Fortress
Press.
Foster, Richard J. 1997. *Het feest van de navolging. Groeien in
spiritualiteit*. Translated by Henk Fonteyn. Gorinchem: Ekklesia.
Immink, Gerrit. 2018. *Over God Gesproken. Preken in Theorie En
Praktijk*. Utrecht: Boekencentrum.
Noordegraaf, A. 2015. “De Catechismusprediking.” In *Goed Gelovig. Een
Thematische Uitleg van de Heidelbergse Catechismus Voor Verkondiging En
Onderwijs*, 16–25. Zoetermeer: Boekencentrum.
Zerfass, Rolf. 2002. *Grundkurs Predigt. Spruchpredigt*. Düsseldorf:
Patmos Verlag.
[^1]: De tweede dienst is een typisch fenomeen in het Europese, vooral
Nederlands gereformeerd protestantisme. Afgeleid van 'Morning and
Evening Prayer' kennen ook (sommige) Anglicaanse kerken een tweede
dienst, en natuurlijk ook de kerken in de gereformeerde traditie die
ontstaan zijn uit Nederlandse emigranten of vanuit Europese
protestantse zending.
[^2]: Afgezien van de kleinere bevindelijk-gereformeerde
kerkgenootschappen, waar de catechismusprediking tot het wekelijkse
ritme behoort, al dan niet via zogenaamde 'leespreken'.
[^3]: Hoewel in evangelische kerken de themapreek meer standaard is dan
in kerken die een traditie kennen van 'tekstprediking', komt ook in
de roomskatholieke homiletiek - toch een sterke traditie waarin het
leesrooster functioneert - verschil tussen 'thema' en
'tekstprediking' voor, vgl. Zerfass (2002).
[^4]: Foster (1997)
\n[^5]: Davis (1958) p. 123.
\n[^6]: Davis (1958) p. 124-125.
\n[^7]: Immink (2018), p. 47.
\n[^8]: Zie verder Noordegraaf (2015).
\n[^9]: De wijkgemeente Martinikerk is onderdeel van de Protestantse
Gemeente Groningen. De wijkgemeente weet zich verbonden met de
gereformeerde traditie. De organisatie van leerdiensten vindt daarin
ook een oorspong. Ook het aanbod van internationale (Engelstalige)
diensten voor internationale studenten en expats in Groningen is
bewust opgezet vanuit een liturgie die wortelt in het gereformeerd
protestantisme. Voor meer informatie:
https://www.wijkgemeente-martinikerk.nl/.
[^10]: Deze dienst is onderdeel van 'Schoonheid met een ziel', een
breder programma in kerkelijk Groningen waarin ook andere kerken
participeren met een aanbod van kerkdienst dat wat meer is afgestemd
op de cultureel-geinteresseerde: vespers, cantate-diensten en
Evensongs.
test aantekening
", "tags": [], "relations": {}, "dateAdded": "2020-05-05T07:29:14Z", "dateModified": "2020-05-05T07:29:18Z" } }, { "key": "S5US76UQ", "version": 252, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/S5US76UQ", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/S5US76UQ", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "1997", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "S5US76UQ", "version": 252, "itemType": "journalArticle", "title": "Geloofsbevinding in de prediking. Een speurtocht naar verantwoorde bevinding in her\\-vormd-gereformeerde preken door P. Buitelaar, Zoetermeer 1996 (diss.)", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Vox Voetianorum", "publisher": "", "place": "", "date": "1997", "volume": "20", "issue": "3", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "9-10", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "review" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:46Z" } }, { "key": "U4GNR94N", "version": 252, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/U4GNR94N", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/U4GNR94N", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "1997", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "U4GNR94N", "version": 252, "itemType": "journalArticle", "title": "In vrijheid gewild. Over het vrije wilsoordeel in het bijzonder bij Anselmus van Canterbury. Recensie-artikel n.a.v. Anselmus van Canterbury, Over Keuzevrijheid. Ingeleid, vertaald en geannoteerd door Arjo Vanderjagt, Kampen/Kapellen 1997", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Vox Voetianorum", "publisher": "", "place": "", "date": "1997", "volume": "21", "issue": "1", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "34-47", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "anselmus" }, { "tag": "review" }, { "tag": "scholastiek" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:41Z" } }, { "key": "3EXVGB7A", "version": 249, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/3EXVGB7A", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/3EXVGB7A", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "1997", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "3EXVGB7A", "version": 249, "itemType": "journalArticle", "title": "Verbonden met God - in de ruimte van de verkiezing. Recensie-artikel van C. Graafland, Van Calvijn tot Comrie III, Zoetermeer 1996", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Vox Voetianorum", "publisher": "", "place": "", "date": "1997", "volume": "20", "issue": "6", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "17-23", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "review" }, { "tag": "scholastiek" }, { "tag": "theologie" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:37Z" } }, { "key": "5VA4TEG4", "version": 249, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/5VA4TEG4", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/5VA4TEG4", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier and Wisse", "parsedDate": "1998", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "5VA4TEG4", "version": 249, "itemType": "bookSection", "title": "Zoals de filosoof zegt. Aristoteles", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "T. T. J.", "lastName": "Pleizier" }, { "creatorType": "author", "firstName": "P. M.", "lastName": "Wisse" }, { "creatorType": "editor", "firstName": "W. J. van", "lastName": "Asselt" }, { "creatorType": "editor", "firstName": "P. L.", "lastName": "Rouwendal" }, { "creatorType": "editor", "firstName": "T. T. J.", "lastName": "Pleizier" }, { "creatorType": "editor", "firstName": "P. M.", "lastName": "Wisse" } ], "abstractNote": "", "bookTitle": "Inleiding in de gereformeerde scholastiek", "series": "", "seriesNumber": "", "volume": "", "numberOfVolumes": "", "edition": "", "date": "1998", "publisher": "Boekencentrum", "place": "Zoetermeer", "originalDate": "", "originalPublisher": "", "originalPlace": "", "format": "", "pages": "31-46", "ISBN": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "kerkgeschiedenis" }, { "tag": "scholastiek" }, { "tag": "vak" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:33Z" } }, { "key": "DQK33333", "version": 250, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/DQK33333", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/DQK33333", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "1998", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "DQK33333", "version": 250, "itemType": "journalArticle", "title": "De verhouding geloof en rationaliteit. N.a.v. de artikelen van ami. Belder en Schouten", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Vox Voetianorum", "publisher": "", "place": "", "date": "1998", "volume": "21", "issue": "6", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "39-47", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "populair" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:29Z" } }, { "key": "M7UU9IFD", "version": 251, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/M7UU9IFD", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/M7UU9IFD", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "1998", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "M7UU9IFD", "version": 251, "itemType": "journalArticle", "title": "Een 10 voor taal: waarheid en werkelijkheid. Theoretische achtergronden bij het gesprek over theologie en logica", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Vox Voetianorum", "publisher": "", "place": "", "date": "1998", "volume": "22", "issue": "2", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "30-38", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "logica" }, { "tag": "theologie" }, { "tag": "vak" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:25Z" } }, { "key": "ZK368E66", "version": 252, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/ZK368E66", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/ZK368E66", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "1998", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "ZK368E66", "version": 252, "itemType": "journalArticle", "title": "Opgestaan en verheerlijkt. Overwegingen bij de poorten naar het paradijs", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Vox Voetianorum", "publisher": "", "place": "", "date": "1998", "volume": "22", "issue": "3", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "7-11", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "florence" }, { "tag": "popular" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:21Z" } }, { "key": "S23FH32M", "version": 252, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/S23FH32M", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/S23FH32M", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "1998", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "S23FH32M", "version": 252, "itemType": "journalArticle", "title": "Sola Scriptura. Nut en noodzaak", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Vox Voetianorum", "publisher": "", "place": "", "date": "1998", "volume": "22", "issue": "2", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "20-24", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "populair" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:17Z" } }, { "key": "UQW5W6MM", "version": 252, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/UQW5W6MM", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/UQW5W6MM", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "2000", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "UQW5W6MM", "version": 252, "itemType": "journalArticle", "title": "Adequate theologie. Opmerkingen over de status van logische wetten en het verstaan van het begrip `openbaring'", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Vox Voetianorum. Bijlage `theologie en logica'", "publisher": "", "place": "", "date": "2000", "volume": "23", "issue": "", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "9-15", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "logica" }, { "tag": "ontologie" }, { "tag": "scholastiek" }, { "tag": "theologie" }, { "tag": "vak" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:13Z" } }, { "key": "37D383NW", "version": 249, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/37D383NW", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/37D383NW", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "2000", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "37D383NW", "version": 249, "itemType": "journalArticle", "title": "Boekbespreking. Joel R. Beeke The Quest for Full Assurance", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "George Whitefield Bulletin", "publisher": "", "place": "", "date": "2000", "volume": "6", "issue": "", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "102-104", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "review" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:09Z" } }, { "key": "J6SV4M7R", "version": 251, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/J6SV4M7R", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/J6SV4M7R", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "2000", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "J6SV4M7R", "version": 251, "itemType": "journalArticle", "title": "Sprekend verleden. Recensie-artikel van E. Mackay, Geschiedenis bij de bron, Sliedrecht 1997", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Vox Voetianorum", "publisher": "", "place": "", "date": "2000", "volume": "23", "issue": "", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "38-43", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "review" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:45:05Z" } }, { "key": "C6RQ3ZBC", "version": 250, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/C6RQ3ZBC", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/C6RQ3ZBC", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier and Schouten", "parsedDate": "2000", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "C6RQ3ZBC", "version": 250, "itemType": "journalArticle", "title": "God als God, mens als wij. Naar een logisch-theologisch begrip van Jezus' wetenschap en lijden", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" }, { "creatorType": "author", "firstName": "Marinus", "lastName": "Schouten" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Vox Voetianorum. Bijlage `theologie en logica'", "publisher": "", "place": "", "date": "2000", "volume": "23", "issue": "", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "28-43", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "christologie" }, { "tag": "incarnatie" }, { "tag": "logica" }, { "tag": "theologie" }, { "tag": "vak" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:44:39Z" } }, { "key": "IJZPNJIZ", "version": 251, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/IJZPNJIZ", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/IJZPNJIZ", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "2001", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "IJZPNJIZ", "version": 251, "itemType": "journalArticle", "title": "Omdat er slechts één is. enkele overwegingen bij de vertaling van de godsnaam: gereformeerd vertalen of geeft de praktijk de doorslag?", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "T. T. J.", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Theologia Reformata", "publisher": "", "place": "", "date": "2001", "volume": "44", "issue": "4", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "302-316", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "bijbelvertaling" }, { "tag": "theologie (algemeen)" }, { "tag": "vak" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:44:35Z" } }, { "key": "XUPBSJ43", "version": 252, "library": { "type": "group", "id": 392210, "name": "Publicaties T.T.J. (Theo) Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier", "type": "text/html" } } }, "links": { "self": { "href": "https://api.zotero.org/groups/392210/items/XUPBSJ43", "type": "application/json" }, "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/groups/publicaties_t.t.j._theo_pleizier/items/XUPBSJ43", "type": "text/html" } }, "meta": { "createdByUser": { "id": 2677, "username": "pleizier", "name": "Theo Pleizier", "links": { "alternate": { "href": "https://www.zotero.org/pleizier", "type": "text/html" } } }, "creatorSummary": "Pleizier", "parsedDate": "2001", "numChildren": 0 }, "data": { "key": "XUPBSJ43", "version": 252, "itemType": "journalArticle", "title": "Vrijheid en afhankelijkheid in de context van een zeventiende-eeuws debat", "creators": [ { "creatorType": "author", "firstName": "Theo", "lastName": "Pleizier" } ], "abstractNote": "", "publicationTitle": "Areopagus. Faculteitsblad van de Faculteit der Godgeleerdheid Universiteit Utrecht", "publisher": "", "place": "", "date": "2001", "volume": "6", "issue": "1", "section": "", "partNumber": "", "partTitle": "", "pages": "28-31", "series": "", "seriesTitle": "", "seriesText": "", "journalAbbreviation": "", "DOI": "", "citationKey": "", "url": "", "accessDate": "", "PMID": "", "PMCID": "", "ISSN": "", "archive": "", "archiveLocation": "", "shortTitle": "", "language": "nl", "libraryCatalog": "", "callNumber": "", "rights": "", "extra": "", "tags": [ { "tag": "kerkgeschiedenis" }, { "tag": "scholastiek" }, { "tag": "vak" } ], "collections": [], "relations": {}, "dateAdded": "2015-08-31T11:27:13Z", "dateModified": "2020-05-05T06:44:31Z" } } ]